(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.83. అధ్యాయః 083
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి మంత్ర్యాదిలక్షణకథనం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-83-0x(5558)(68051)
సభాసదః సహాయాశ్చ సుహృదశ్చ విశాంపతే।
పరిచ్ఛదాస్తథాఽమాత్యాః కీదృశాః స్యుః పితామహ॥ 12-83-1(68052)
భీష్మ ఉవాచ। 12-83-2x(5559)
హ్రీనిషేవాస్తథా దాంతాః సత్యార్జవసమన్వితాః।
శక్తాః కథయితుం సంయక్తే తవ స్యుః సభాసదః॥ 12-83-2(68053)
అమాత్యాశ్చాతిశూరాశ్చ బ్రహ్మణ్యాశ్చ బహుశ్రుతాః।
సుసంతృష్టాశ్చ కౌంతేయ మహోత్సాహాశ్చ కర్మసు॥ 12-83-3(68054)
ఏతాన్సహాయాఁల్లిప్సేథాః సర్వాస్వాపత్సు భారత॥ 12-83-4(68055)
కులీనః పూజితో నిత్యం న హి శక్తిం నిగూహతి।
ప్రసన్నమప్రసన్నం వా పీడితం హతమేవ వా।
ఆవర్తయతి భూయిష్ఠం తదేవ హ్యనుపాలితం॥ 12-83-5(68056)
కులీనా దేశజాః ప్రాజ్ఞా రూపవంతో బహుశ్రుతాః।
ప్రగల్భాశ్చానురక్తాశ్చ తే తవ స్యుః పరిచ్ఛదాః॥ 12-83-6(68057)
దౌష్కులేయాశ్చ లుబ్ధాశ్చ నృశంసా నిరపత్రపాః।
తే త్వాం తాత నిషేవేయుర్యావదార్ద్రకపాణయః॥ 12-83-7(68058)
కులీనాఞ్శీలసంపన్నానింగితజ్ఞాననిష్ఠురాన్।
దేశకాలవిధానజ్ఞాన్భర్తృకార్యహితైపిణః।
నిత్యమర్థేషు సర్వేషు రాజా కుర్వీత మంత్రిణః॥ 12-83-8(68059)
అర్థమానార్ఘసత్కారైర్భోగైరుచ్చావచైః ప్రియైః।
యానర్థభాజో మన్యేథాస్తేతే స్యుః సుఖభాగినః॥ 12-83-9(68060)
అభిన్నవృత్తా విద్వాంసః సద్వౄత్తాశ్చరితవ్రతాః।
నత్వాం నిత్యార్థినో జహ్యురక్షుద్రాః సత్యవాదినః॥ 12-83-10(68061)
అనార్యా యే న జానంతి సమయం మందచేతసః।
తేభ్యః పరిజుగుప్సేథా యే చాపి సమయచ్యుతాః॥ 12-83-11(68062)
నైకమిచ్ఛేద్గణం హిత్వా స్యాచ్చేదన్యతరగ్రహః।
యస్త్వేకో బహుభిః శ్రేయాన్కామం తేన గణం త్యజేత్॥ 12-83-12(68063)
శ్రేయసో లక్షణం చైతద్విక్రమో యస్య దృశ్యతే।
కీర్తిప్రధానో యశ్చ స్యాత్సమయే యశ్చ తిష్ఠతి॥ 12-83-13(68064)
సమర్థాన్పూజయేద్యశ్చ నాస్పర్ధ్యైః స్పర్ధతే చ యః।
న చ కామాద్భయాత్క్రోధాల్లోభాద్వా ధర్మముత్సృజేత్॥ 12-83-14(68065)
అమానీ అత్యవాక్శక్తో జితాత్మా మానసంయుతః।
స తే మంత్రసహాయః స్యాత్సర్వావస్థాపరీక్షితః॥ 12-83-15(68066)
కులీనః కులసంపన్నస్తితిక్షుర్దశ ఆత్మవాన్।
శూరః కృతజ్ఞః సత్యశ్చ శ్రేయసః పార్థ లక్షణం॥ 12-83-16(68067)
తస్యైవం వర్తమానస్య పురుషస్య విజానతః।
అమిత్రాః సంప్రసీదంతి తథా మిత్రీభవంత్యపి॥ 12-83-17(68068)
అత ఊర్ధ్వమమాత్యానాం పరీక్షేత గుణాగుణం।
సంయతాత్మా కృతప్రజ్ఞో భూతికామశ్చ భూమిపః॥ 12-83-18(68069)
సంబంధిపురుషైరాప్తైరభిజాతైః స్వదేశజైః।
అహార్యైరవ్యభీచారైః సర్వశః సుపరీక్షితైః॥ 12-83-19(68070)
యౌనాః శ్రౌతాస్తథా మౌలాస్తథైవాప్యనహంకృతాః।
కర్తవ్యా భూతికామేన పురుషేణ బుభూపతా॥ 12-83-20(68071)
ఏషాం వైనయికీ బుద్ధిః ప్రకృతిశ్చైవ శోభనా।
తేజో ధైర్యం క్షమా శౌచమనురాగః స్థితిర్ధృతిః॥ 12-83-21(68072)
పరీక్ష్య చ గుణాన్నిత్యం ప్రౌఢభావాంధురంధరాన్।
పంచోపధావ్యతీతాంశ్చ కుర్యాద్రాజాఽర్థకారిణః॥ 12-83-22(68073)
పర్యాప్తవచనాన్వీరాన్ప్రతిపత్తివిశారదాన్।
కులీనాన్సత్వసంపన్నానింగితజ్ఞాననిష్ఠురాన్॥ 12-83-23(68074)
దేశకాలవిధానజ్ఞాన్భర్తృకార్యహితైషిణః।
నిత్యమర్థేషు సర్వేషు రాజన్కుర్వీత మంత్రిణః॥ 12-83-24(68075)
హీనతేజోభిసంసృష్టో నైవ జాతు వ్యవస్యతి।
అవశ్యం జనయత్యేవ సర్వకర్మసు సంశయం॥ 12-83-25(68076)
ఏవమల్పశ్రుతో మంత్రీ కల్యాణాభిజనోఽప్యుత।
ధర్మార్థకామసంయుక్తో నాలం మంత్రం పరీక్షితుం॥ 12-83-26(68077)
తథైవానభిజాతోఽపి కామమస్తు బహుశ్రుతః।
అనాయక ఇవాచక్షుర్ముహ్యత్యూహ్యేషు కర్మసు॥ 12-83-27(68078)
యో వాఽప్యస్థిరసంకల్పో బుద్ధిమానాగతాగమః। 12-83-28bఉపాయజ్ఞోఽపి నాలం స కర్మ ప్రాపయితుం చిరం॥ 12-83-28(68079)
కేవలాత్పునరాదానాత్కర్మణో నోపపద్యతే।
పరామర్శో విశేషణామశ్రుతస్యేహ దుర్మతేః॥ 12-83-29(68080)
మంత్రిణ్యననురక్తే తు విశ్వాసో నోపపద్యతే।
తస్మాదననురక్తాయ నైవ మంత్రం ప్రకాశయేత్॥ 12-83-30(68081)
వ్యథయేద్ధి స రాజానం మంత్రిభిః సహితోఽనృజుః।
మారుతోపహితచ్ఛిద్రైః ప్రవిశ్యాగ్నిరివ ద్రుమం॥ 12-83-31(68082)
సంక్రుద్ధశ్చైకదా స్వామీ స్థానాచ్చైవాపకర్షతి।
వాచా క్షిపతి సంరబ్ధః పునః పశ్చాత్ప్రసీదతి॥ 12-83-32(68083)
తానితాన్యనురక్తేన శక్యాని హి తితిక్షితుం।
మంత్రిణాం చ భవేత్క్రోధో విస్ఫూర్జితమివాశనేః॥ 12-83-33(68084)
యస్తు సంహరతే తాని భర్తుః ప్రియచికీర్షయా।
సమానసుఖదుఃఖం తం పృచ్ఛేదర్థేషు మానవం॥ 12-83-34(68085)
అనృజుస్త్వనురక్తోఽపి సంపన్నశ్చేతరైర్గుణైః।
రాజ్ఞః ప్రజ్ఞానయుక్తోఽపి న మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-35(68086)
యోఽమిత్రైః సహ సంబద్ధో న పరాన్బహుమన్యతే।
అసుహృత్తాదృశో జ్ఞేయో న మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-36(68087)
అవిద్వానశుచిః స్తబ్ధః శత్రుసేవీ వికత్థనః।
అసుహృత్క్రోధనో లుబ్ధో న మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-37(68088)
ఆగంతుశ్చానురక్తోఽపి కామమస్తు బహుశ్రుతః।
సత్కృతః సంవిభక్తో వా న మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-38(68089)
విధర్మతో విప్రకృతః పితా యస్యాభవత్పురా।
సత్కృతః స్థాపితః సోఽపి న మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-39(68090)
యః స్వల్పేనాపి కార్యేణ సుహృదాక్షారితో భవేత్।
పునరన్యైర్గుణైర్యుక్తో న మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-40(68091)
కృతప్రజ్ఞశ్చ మేధావీ బుధో జానపదః శుచిః।
సర్వకర్మసు యః శుద్ధః స మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-41(68092)
జ్ఞానవిజ్ఞానసంపన్నః ప్రకృతిజ్ఞః పరాత్మనోః।
సుహృదాత్మసమో రాజ్ఞః స మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-42(68093)
సత్యవాక్శీలసంపన్నో గన్భీరః సత్రపో మృదుః।
పితృపైతామహో యః స్యాత్స మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-43(68094)
సంతుష్టః సంమతః సద్భిః శౌటీరో ద్వేష్యపాపకః।
మంత్రవిత్కాలవిచ్ఛూరః స మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-44(68095)
సర్వలోకమిమం శక్తః సాంత్వేన కురుతే వశం।
తస్మై మంత్రః ప్రయోక్తవ్యో దండమాధిత్సతా నృప॥ 12-83-45(68096)
పౌరజానపదా యస్మిన్విశ్వాసం ధర్మతో గతాః।
యోద్ధా నయవిపశ్చిచ్చ స మంత్రం శ్రోతుమర్హతి॥ 12-83-46(68097)
తస్మాత్సర్వైర్గుణైరేతైరుపపన్నాః సుపూజితాః।
మంత్రిణః ప్రకృతిజ్ఞాః స్యుఖ్యవరా మహదీప్సవః॥ 12-83-47(68098)
స్వాసు ప్రకృతిషు చ్ఛిద్రం లక్షయేరన్పరస్య చ।
మంత్రిణాం మంత్రమూలం హి రాజ్ఞో రాష్ట్రం వివర్ధతే॥ 12-83-48(68099)
నాస్య చ్ఛిద్రం పరః పశ్యేచ్ఛిద్రేషు పరమన్వియాత్।
గూహేత్కూర్మ ఇవాఙగాని రక్షేద్వివరమాత్మనః॥ 12-83-49(68100)
మంత్రగ్రాహా హి రాజస్య మంత్రిణో యే మనీషిణః।
మంత్రసంహననో రాజా మంత్రాంగానీతరే జన్గః॥ 12-83-50(68101)
రాజ్యం ప్రణిధిమూలం హి మంత్రసారం ప్రచక్షతే।
స్వామినం త్వనువర్ంతతే వృత్త్యర్థమిహ మంత్రిణః॥ 12-83-51(68102)
సంవినీయమదక్రోధౌ మానమీర్ష్యాం చ నిర్వృతాః।
నిత్యం పంచోపధాతీతైర్మంత్రయేత్సహ మంత్రిభిః॥ 12-83-52(68103)
తేషాం త్రయాణాం త్రివిధం విమర్శం
విబుధ్య చిత్తం వినివేశ్య తత్ర।
స్వనిశ్చయం తం పరనిశ్చయం చ
నిదర్శయేదుత్తరమంత్రకాలే॥ 12-83-53(68104)
ధర్మార్థకామజ్ఞముపేత్య పృచ్ఛే
ద్యుక్తో గురుం బ్రాహ్మణముత్తరార్థం।
నిష్ఠా కృతా తేన యదా సహః స్యా
త్తం మంత్రమార్గం ప్రణయేదసక్తః॥ 12-83-54(68105)
ఏవం సదా మంత్రయితత్ర్యమాహు
ర్యే మంత్రతత్త్వార్థవినిశ్చయజ్ఞాః।
తస్మాత్తమేవం ప్రణయేత్సదైవ
మంత్రం ప్రజాసంగ్రహణే సమర్థం॥ 12-83-55(68106)
న వామనాః కుబ్జకృశా న ఖంజా
నాంధా జడాః స్త్రీ చ నపుంసకాశ్చ।
న చాత్ర తిర్యక్చ పురో న పశ్చా
న్నోర్ధ్వం న చాధః ప్రపరేత్కథంచిత్॥ 12-83-56(68107)
ఆరుహ్య వా వేశ్మ తథైవ శూన్యం
స్థలం ప్రకాశం కుశకాశహీనం।
వాగంగదోషాన్పరిహృత్య సర్వా
న్సంమంత్రయేత్కార్యమహీనకాలం॥ ॥ 12-83-57(68108)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి త్ర్యశీతితమోఽధ్యాయః॥ 83॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-83-1 సభాసదః వ్యవహారనిర్ణాయకా। సహాయాః యుద్ధాదావుపయోగినః। సుహృదో హితకర్తారః। పరిచ్ఛదాః సేనాన్యాదయః॥ 12-83-2 క్రమేణైషాం లక్షణాన్యాహ హీతి। కథయితుం న్యాయాన్యాయౌ వక్తుం హీనిషేధాస్తథా దాంతాః సత్యలజ్జాసమన్వితాః ఇతి థ. పాఠః॥ 12-83-5 సుల్దమాహ సార్ధేన కులీన ఇతి॥ 12-83-7 యావదార్ద్రకపాణయః। శుష్కహస్తాస్తు సద్యో విక్రియంతే ఇత్యర్థః। తే త్వాం జాతు న సేవేయుర్యావతే స్వంగపాణయః। ఇతి డ. థ.పాఠః॥ 12-83-9 అర్థో ధనం। మానః సన్మానః। అర్ధో వస్రాదిదానం। సత్కార ఆదరః। యాన్ప్రియాన్మన్యేథాత్తేఽర్థభాజః సుఖభాగినశ్చ స్యుః॥ 12-83-11 సమయం ధర్మాధర్మమయదాం। జుగుప్సేథాః రక్షస్వ॥ 12-83-12 అన్యతరగ్రహః గణైకయోరేక్తరస్య గ్రాణప్రసంగ। ఏకశ్చేద్గుణీ తదా గణం త్యక్త్వా స ఏవ గ్రాహ॥ 12-83-13 శ్రేయసః సాధోః॥ 12-83-14 సత్యః సత్యవాన్॥ 12-83-18 భూమిపః పరీక్షేతేతి యోజనా॥ 12-83-19 అభిజాతైః కులీనైః। అహార్యైః ధనాదినా వశీకర్తుమశక్యైః। సంబంధిపురుషైర్యేషాం సంబంధోఽస్తి తాదృశైః॥ 12-83-20 యౌనా ఉత్తమయోనయః। మౌలాః పరంపరాగతాః కర్తవ్యాః। మంత్రిణ ఇతి శేషః॥ 12-83-21 ప్రకృతిః పూర్వకర్మజః సంస్కారః। తేజః పరాభిభవసామర్థ్యం। స్థితిరవ్యభిచారితా। ధృతిర్ధారణసమార్థ్యం॥ 12-83-22 పంచ మంత్రిణ ఇతి తృతీయేనాన్వయః। ఉపధా చ్ఛలం తద్వ్యతీతాన్॥ 12-83-23 పర్యాప్తం కృత్స్నస్య వివిత్సితస్యార్థస్య నిర్వాహకం వచనం యేషాం తాన్॥ 12-83-25 హీనతేజసా మిత్రేణాభిసంసృష్టః సంబద్ధః। న వ్యవస్యతి న కర్తవ్యాకర్తవ్యే నిశ్చినోతి॥ 12-83-28 ప్రాపయితుం సమాపయితుం॥ 12-83-29 ఆరంభశూరోఽపి మూర్ఖః కర్మణః ఫలవిశేషాన్ జ్ఞాతుం న శక్నోతీత్యర్థః॥ 12-83-32 అనురక్తలక్షణమాహ శిభిః సంక్రుద్ధ ఇత్యాదిభిః॥ 12-83-38 ఆగంతుర్నూతనః। సోఽప్య విశ్వాస్య ఇత్యర్థః॥ 12-83-39 విధర్మతోఽన్యాయేన॥ 12-83-40 ఆక్షారితో ధనగ్రహణేన రిక్తః కృతః॥ 12-83-41 జానపదః స్వదేశజః॥ 12-83-42 పరస్య శత్రోః ఆత్మనశ్చ ప్రకృతీః స్వాంయమాత్యాదికా జానాతీతి ప్రకృతిజ్ఞః॥ 12-83-43 గంభీరో మంత్రగోపనసమర్థః॥ 12-83-44 శౌటీరః ప్రగల్భః। ద్వేష్యవద్ధేయం పాపం యస్య స ద్వేష్యపాపకః॥ 12-83-45 ఆధిత్సతా ఆధాతుచ్ఛితా॥ 12-83-47 పంచానామభావే త్రయో వా కార్యా ఇత్యర్థః॥ 12-83-49 వివరం ఛిద్రం ॥ 12-83-50 మంత్రసంహననో మంత్రకవచః॥ 12-83-52 ఉపవాశ్ఛలాని। తాని పంచ॥ 12-83-56 అత్ర మంత్రస్థానే॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.